Burhonuddin al-Marg‘inoniy


1993

Tug‘ilgan sana: 1123 Sentyabr 23
Vafot etgan sana: 1197 yil
Tug‘ilgan joyi: Farg‘ona
Yo‘nalishlar: O`rta asr arboblari, Shoirlar

Islom dinidagi sunniylarning to‘rtta asosiy mazhabi asoschilarining asarlarini o‘rganish bilan birga o‘zi ham fiqhga oid bir qator asarlar yaratgan buyuk fiqih Burhonuddin al-Marg‘inoniydir. Qur'oni, hadis ilmlarini mukammal egallab, fikh-islom huquqshunosligi borasida benihoya chuqur ilmga ega bo‘lganligi va bu sohada beqiyos durdonalar yaratganligi tufayli Burhonuddin va-l-milla va Burdohuddin al-Marg‘inoniy nomlari bilan mashhurdir.

Tarjimai hol

Buyuk fiqih Ali ibn Abu Bakr ibn Abd ul-Jalil al-Farg‘oniy ar-Rishtoniy al-Marg‘inoniy 1123 yil 23 sentyabrda tug‘ilgan. U Qur'oni, hadis ilmlarini mukammal egallab, fikh-islom huquqshunosligi borasida benihoya chuqur ilmga ega bo‘lganligi va bu sohada beqiyos durdonalar yaratganligi tufayli Burhonuddin va-l-milla va Burdohuddin al-Marg‘inoniy nomlari bilan mashhurdir.

Burhonuddin al-Marg‘inoniy dastlabki ta'limni Marg‘ilonda olib, keyinchalik Movarounnahrning o‘sha davrdagi diniy va ma'rifiy markazi bo‘lgan Samarqandga ko‘chib borgan va umrining oxirigacha o‘sha yerda yashagan. Mavlono Burhonuddin al-Marg‘inoniy yoshlik chog‘laridanoq Qur'oni karimni yod olib, hadislarni chuqur o‘rgangan.

U balog‘at yoshiga yetganida mukammal ilmga ega bo‘lganiga qaramay ustozlardan ta'lim olishni davom ettirdi. 1149 yili Burhonuddin al-Marg‘inoniy haj safariga bordi. "Kitob ul-mashoyix" ("Shayxlar haqidagi kitob") asarida u o‘zi ta'lim olgan 40 dan ortiq shayx va allomani sanab o‘tgan. Bu ro‘yxatda Najmuddin Umar ibn Muhammad an-Nasafiy, Abu al-Asir al-Baydaviy, Abu YOqub as-Siyariy, Abu Ishoq an-Navqadiy, Ja'far al-Hinduvoniylarning nomlari bor.

Keyinchalik u fiqhga oid masalalar bilan qiziqib, o‘sha davrning ko‘zga ko‘ringan allomalaridan "Al-Muhit" ("Ilmlar dengizi") asarining muallifi Umar ibn Maaza, "Al-Fatava va favoid az-Zahira" ("Fatvolar va zohir narsalarning foydalari") asarining muallifi Zohiruddin ibn Umar al-Qodiy al-Buxoriy ibn al-Itobiy va boshqalarning nazariga tushgan.

Burhonuddin al-Marg‘inoniy Islom dinidagi sunniylarning to‘rtta asosiy mazhabi asoschilarining asarlarini o‘rganish bilan birga o‘zi ham fiqhga oid bir qator asarlar yaratgan. Bizgacha yetib kelgan asarlaridan "Bidoyat al-muntahiy ("Boshlovchilar uchun dastlabki ta'lim"), "Kifoyat al-muntahiy" ("Yakunlovchilar uchun tugal ta'lim"), "Nashr ul-mazhab" ("Mazhabning yoyilishi"), "Kitob ul-mazid" ("Ilmni ziyoda qiluvchi kitob"), "Manosik ul-haj" ("Haj marosimlari"), "Majma ul-navozil" ("Nozil bo‘lgan narsalar to‘plami"), "Kitob ul-faroiz" ("Farzlar kitobi") va boshqalar ma'lum.

Al-Marg‘inoniyning butun Islom olamida mashhur bo‘lgan "Hidoya" asari 1178 yili Samarqandda yozildi. Mahmud ibn Sulaymon al-Kafaviyning "Katoib ul-a'lom al-axyor fi taboqot fuqaho va mashoyix mazhab an-Nu'mon" ("Nu'mon mazhabiga mansub bo‘lgan taniqli alloma fiqihlar va shayxlar haqidagi kitob") nomli asarida keltirilishicha, Burhonuddin al-Marg‘inoniy "Bidoyat al-muntadiy" asarining so‘z boshisida "Hidoya"ning yaratilishi xususida shunday yozgan: "Abu-l-Hasan Ali ibn Bakr Abd ul-Jalil bir kuni fiqh masalalariga bag‘ishlangan hajmi uncha katta bo‘lmagan, lekin mazmuni to‘liq bo‘lgan bir yaxlit kitob zarur ekanligi hakida fikr bildirdi.

Iroqda safar qilganimda u yerda "al-Muxtasar al-Quduriy" ("Quduriy qisqartmasi")ni qurdim. U fiqh bobida ajoyib asar edi. Bu paytgacha kattayu-kichik barcha "Jome'-Cag‘ip" ("Kichik to‘plam") dan foydalangan edi. Shunda fiqhga oid barcha asarlarni jamlab, ulardan eng zarur masalalarni oldim va bu asarga "Bidoyat al-muntahiy" deb nom berdim. Keyinchalik bu asarga sharh yozib, uni "Kifoya ul-muntahiy" deb nomladim".

Keyinchalik bu asarlarning ham hajmi kattalik qilib, yanada mu'jaz bo‘lgan, butun Islom olamida xanafiya mazhabining fiqh masalalarida asosiy qo‘llanmasiga aylangan al-Marg‘inoniyning "al-Hidoya" asari yaratildi. Bu asar butun musulmon olamida mashhur bo‘lib ketdi, musulmon huquqi - fiqh bo‘yicha eng aniq, izchil, mukammal asar sifatida tan olindi.

“Al-Kifoya” (arab. “Kifoya qiluvchi”) - Burhoniddin al-Marg‘inoniy (vafoti 1197)ning hanafiylik mazhabi fiqhiga oid mashhur “al-Hidoya” (“To‘g‘ri yo‘lga boshlovchi”) asarining sharhi. Asarning to‘liq nomi “al-Kifoya fiy sharh “al-Hidoya” (“al-Hidoya” sharhida kifoya qiluvchi) deyiladi. Uning muallifi Sayyid Jaloliddin ibn Sayyid Shamsiddin ibn Sayyid Murtazo al-Gurlaniy al-Xorazmiy (vafoti 1367) bo‘lib, u hanafiy faqihi sifatida tanilgan. “al-K.” ham “al-Hidoya”ga o‘xshab to‘rt juz’ (jild) bo‘lib, Kalkutta, Laknau va Qozon sh.larida ikki martadan, Bombey va Qohirada bir martadan toshbosmalarda nashr etilgan. Birinchi jild ibodatlarga bag‘ishlangan bo‘lib, besh kitob, 47 bob, 37 faslni o‘z ichiga olgan. Ikkinchi jild esa nikoh kitobidan boshlanadi, vaqf kitobi b-n tugaydi. Bu jild 14 kitob, 53 bob, 37 fasldan iborat. Uchinchi jild bay’ (oldi-sotdi, tijorat) kitobidan boshlanadi va g‘asb (bosqinchilik) kitobi b-n tamom bo‘ladi. U 22 kitob, 43 bob, 39 faslni o‘z ichiga oladi. To‘rtinchi jild esa 16 kitob, 21 bob, 33 fasldan iborat. Kitoblar, boblar va fasllarda hanafiylik mazhabi fiqhi ta’limoti asosida turlicha qarashlar, bahslarning maqbul va rad dalillarini qiyoslashga, to‘g‘ri yechimni topishga harakat qilinadi va bu maqsadga erishiladi. Sharhda “qavluhu” (uning so‘zi) deya “al-Hidoya” matnidan faqat sharhga muhtoj iboralarning boshlanishidagi bir yoki ikki so‘z keltirilib, keyin sharh qilingan. Ba’zi iboralar bitta gap b-n ayrimlari hatto yarim bet, bir bet qilib sharhlangan. Unda har bir masala sharh qilinishi barobarida boshqa mazhablar fikri, shuningdek, hanafiylik mazhabidagi boshqa ulamolar fikrlari ham keltirilgan. Har bir masalaga muallif o‘z fikrini berib ketgan. “al-K.” asarida odob-axloqqa doir fikrlar, shariat qonunchiligiga oid o‘ta muhim masalalar ham o‘rin olgan. “al-K.” hanafiylik mazhabining Xorazm fiqhiy maktabini o‘rganishda ham ahamiyati katta.

"Hidoya"ning asosini fiqh ilmi asoschilaridan bo‘lgan Abu Xanifa an-Nu'mon ibn Sobit, Abu Abdulloh, Ahmad ibn Hanballarning yirik asarlari, bu allomalarning shogird va safdoshlaridan imom Abu Yusuf, imom Abu Abdulloh ibn Husayn ash-Shayboniy (imom Muhammad), imom Abu-l-Xazl Zufar ibn Xazllarning asarlari, dastlabki to‘rt xalifa va sahobalarning rivoyatlari, ular xabar qilgan hadislar tashkil qiladi. Bundan tashqari, "Hidoya"da asosiy fiqhiy masalalarning sharhi va yechimida Muhammad Bazdaviyning "Mabsut", ibn Iso at-Termiziyning "Jome' ul-Kabir" ("Katta to‘plam"), Quduriyning "al-Muxtasar al-Quduriy" kabi asarlariga ishora qilinadi.

"Hidoya"da hukuqiy masalalarning yechimi dastlab yirik fiqh olimlari fikrlarining bayoni va unga boshqa mualliflar etirozlari yoki qo‘shilishlarini izhor etish yo‘li bilan berilgan. Ana shu obro‘li mualliflar fikrlaridan kelib chiqib, muayyan masalada eng ma'qul yechimni tanlab olish yo‘liga amal qilingan. Shu tariqa unda qonunning aynan ifodasigina emas, balki uning mukammal sharhi ham asoslab keltiriladi.

"Hidoya" to‘rt juzdan iborat bo‘lib, birinchi juzga ibodat masalalari kiritilgan, bular: tadorat, namoz, ro‘za, zakot va haj kitoblaridir. Ikkinchi juzga nikoh, emizish, taloq, qullarni ozod qilish, topib olingan bolaning nasabini aniqlash, topib olingan narsa, qochib ketgan qullar, bedarak yo‘qolganlar, sherikchilik va vaqf mulki kabi masalalar kiritilgan.

Uchinchi juzda esa oldi-sotdi, pul muammolari, kafolat. pulni birovga o‘tkazish, qozilarning vazifalari, guvohlik, berilgan guvohlikdan qaytish, vakolat, da'vo, iqror bo‘lish, sulh, bir ishda pul bilan sherik bo‘lish, pulni saqlashga berish, qarz berish, sovg‘a, ijara, muayyan shart asosida cheklangan ozodlik berilgan qullar, voliylik (patronat), majbur qilish, homiylik, qisman ozod bo‘lgan qullar va bosqinchilik xususidagi masalalar o‘rin olgan.

To‘rtinchi juzda esa shafoat, meros taqsimlash, dehqonchilik hamda bog‘dorchilik xususida shartnoma, qurbonlikka so‘yiladigan jonzod hakida, umuman qurbonlik qilish hakida, shariatga zid yomon narsalar haqida, tashlandiq yerlarni o‘zlashtirish xususida, taqiqlangan ichimliklar haqida, ovchilik, garovga berish, jinoyatlar xususida, xun haqi to‘lash, vasiyat kabi masalalar yoritilgan.

"Hidoya" bir necha asrlar davomida ko‘p musulmon mamlakatlarida, jumladan, Markaziy Osiyoda hamhuquqshunoslik bo‘yicha eng asosiy qo‘llanma hisoblanib, bu yerda 1917 yil inqilobidan keyin ham, to 30-yillargacha shariat qozilari bekor qilinib, sovet sud sistemasi joriy qilinguncha, amalda bo‘lib keldi. Hozirgi kunda ham Islom shariati asosida ish yuritadigan musulmon mamlakatlar huquqshunosligida bu asardan keng foydalaniladi. "Hidoya" ning 1893 yilda rus tilida qisqartirilgan tarjimasi N.P.Grodekov tomonidan nashr etilgan.

O‘zbekistonning mustaqillikka erishuvi tufayli Islom yodgorliklari, jumladan, shariat, fiqhga oid asarlarni o‘rganish, bu sohadagi boy merosimizni nashr etish imkoniyati vujudga keldi. Vatandoshimiz al-Marg‘inoniyning "Hidoya" asari islom huquqshunosligida mashhurligini nazarga olib N.I.Grodekovning inglizchadan ruschaga qilgan va tor doira uchun mo‘ljallangan "Hidoya"ning 1-kitobi Toshkentda 1994 yilda yuridik fanlari doktori A.X.Saidovning so‘z boshisi va sharhi bilan qayta nashr etildi.

Uzoq musulmon olamida hozirgacha o‘z qiymatini yo‘qotmagan "Hidoya" va uning muallifi Marg‘inoniy faoliyati o‘z tadqiqotchilarini kutmoqda.

Xato to‘g‘risida ma‘lum qilish Translit