Turg‘unbоyeva Mukarrama


5091

Tug‘ilgan sana: 1913 yil
Vafot etgan sana: 1978 yil
Yo‘nalishlar: Raqqoslar

O‘zining yuksak mahorati, qizg‘in hayoti bilan san'at tarixida yorqin iz qoldirgan afsonaviy siymolardan biri Mukarrama Turg‘unboyevadir. "Bahor" ansamblining tashkilotchisi, mohir raqqosa, mehribon ustoz, qalbi daryo inson Mukarrama Turg‘unboyeva "Bahor" ansamblini tashkil etibgina qolmay, unga 20 yildan ortiq davr mobaynida rahbarlik qildi, bor mehrini, qalb ko‘rini, umrini baxshida etdi.

Tarjimai hol

Jahon san'atida mashhur siymolar oz emas. Biroq maktab yaratib ketgan san'atkorlar barmoq bilan sanarlidir. Mukarrama Turg‘unboyeva - o‘zbek raqs san'atida o‘zining maktabini yarata olgan sara san'atkorlardan biridir.

Sahnaga chiqqanida 16 yoshda bo‘lgan Mukarrama raqs san'ati uning taqdiriga aylanganini yurakdan anglab yetgandi. U raqs sirlarini qunt bilan o‘rganishga kirishdi. Bu borada unga an'anaviy san'atimizning piri ustozlari Usta Olim Komilov, Yusufjon qiziq Shakarjonova, Otaxo‘ja raqqoslar yaqindan yordam berdilar. Ustozlari san'atidan bahramand bo‘lgan raqqosa tahlid yo‘lidan bormay, o‘z uslubini yaratishga intildi.

U yaratgan "Tanovar", "Jonon", "Pilla", "Munojot" singari raqslarda umumlashma poetik obraz yaratishga intilish bor edi. Shu o‘rinda ta'kidlash joizki, Mukarrama Turg‘unboyeva raqslarida quruq taxnika emas, har bir harakatning ma'no va mazmuni, o‘sha davr ruhiyati aks etib turadi. Tomoshabinga nimanidir "so‘zlayotgandek", biron-bir fikrni ifodalayotgandek edi. Aniqrog‘i, har bir harakatning o‘z "so‘zi" bor edi. Raqqosalarning qo‘l va oyoq harakatlari, yuzdagi nim tabassumi, yoqimli va hayoli imo-ishoralarining barida fikrlar uyg‘unligi yotardi.

Ular juda oddiy, sokin his-tuyg‘ular ila ijro etilardi. Xalqimizning qalb ko‘ridan joy olgan birgina "Tanovar"ni eslashning o‘zi kifoya, "Tanovar" - raqs dostoni. Bu raqs juda oddiy va yengil harakatlardan tashkil topganga o‘xshasa-da, undagi lirik qahramonning ruhiy olami, inja his-tuyg‘ulari, boy qalbi, nozik tebranishlari barchani maftun etib kelgan. U ham mazmunan, ham shaklan, ham ijro jihatidan boshqa raqslardan ajralib turadi. "Har bir ijodkor san'atining jilg‘asi hisoblanadigan ixtirosi bo‘ladi, - deb yozgan edi atoqli shoiramiz Zulfiya. Mukarramaxonimning ajoyib asarlari bor, lekin bu san'atkor ijodining, mening nazarimda jilg‘asi "Tanovar"dir. "Tanovar"ni hech kim, hech qachon, hech qayerda Mukarramaxonimdek latofat va nazokat, mahorat va dardli harorat bilan ajro etmagan".

"U yaratgan va asos solgan maktabning xususiyati shundan iborat ediki, - deb yozadi san'atshunoslik fanlari doktori Muhsin Qodirov, - u bir vaqtning o‘zida raqs san'atining uchta sohasi bo‘yicha ish olib bordi. Birinchisi - raqs ijrochiligi, ikkinchisi - yangi raqs yaratish, uchinchisi - yosh raqqoslarni tarbiyalab voyaga yetkazish edi. Mukarrama Turg‘unboyevaning "Bahor" raqs ansambli dasturlarida ko‘p yillar davomida ijro etib kelingan raqslarini uch guruhga bo‘lib o‘rganish mumkin. Biri xalq orasida keng yoyilgan oddiy o‘yinlar negizida yaratilgan raqslar ("Andijon polkasi", "Namanganning olmasi", "Besh qarsak", "Toshkent piyolasi", "Samarqand bahori") bo‘lsa, ikkinchisi, mumtoz o‘zbek raqslarini ommaviy va zamonaviy asosida qayta tiklashga e'tibor qaratdi. Chunonchi, u o‘z qizlari bilan "Katta o‘yin", "Zang", "Rog", "Soqiynoma", kabi raqslarga yangi hayot bag‘ishladi. Alisher Navoiyning "Sab'ai sayyor" dostonidan ilhomlanib yaratgan "Yetti go‘zal" raqsi ham o‘zbek mumtoz raqs san'atiga mansubdir. U nafaqat o‘zbek milliy raqslarini, balki jahon raqs san'ati namunalarini sahnaga olib chiqishga muvaffaq bo‘ldi".

Mukarrama opa o‘zining "Bahor"i bilan dunyo kezdi. Undan juda katta madaniy-ma'naviy meros qoldi. Bu xalq orasiga, ongi shuuriga singib ketgan bir-biridan go‘zal va jozibali raqslardir. Ularning har birini shovullab oqayotgan daryoga qiyoslash, mahzun taralayotgan qo‘shiqqa mngzash mumkin. Ularning har birida o‘zbek ayolining qalbi, dardi, orzu-armonlari, shodligiyu quvonchi, nafosati va nazokati, baxti va qudrati manaman deb bo‘y ko‘rsatib turadi. Shu bilan birga "Bahor"dan qolgan bu boy merosda Mukarrama Turg‘unboyevaning ovozi, nafasi, yurak harorati sezilib turadi.

"Tanovar" kuyi yangrashi bilan sahnaga mayda qadamlar bilan, yuzini ro‘mol bilan yashirib, uyatdan ko‘zlarini olib qochayotgan nazokat va fasohatli kuyga mos xirom aylayotgan hassos san'atkor Mukarrama Turg‘unboyeva chiqib kelayotgandek tuyuladi. Shuning o‘ziyoq uning nomi va u qoldirgan raqslarning umri boqiyligidan dalolatdir.

Xato to‘g‘risida ma‘lum qilish Translit