Адашбоев Турсунбой


4543

Туғилган сана: 1939 Январ 1
Вафот этган сана: 2005 йил
Тўғилган жойи: Қирғизистон
Йўналишлар: Шоирлар

Шоир Турсунбой Адашбоев ўзбек ва қирғиз халқлари ўртасидаги дўстлик ипларини мустаҳкамлаш соҳасидаги хизматлари учун «Дўстлик» ордени билан тақдирланган. У Қирғизистонда хизмат кўрсатган маданият арбоби ва «Манас» ордени совриндори ҳамдир. Унинг ҳазил-мутойиба билан йўғрилган қатор асарлари рус, латиш, қозоқ, қирғиз, тожик тилларида чоп этилган.

Таржимаи ҳол

Улуғ ёзувчилар тарихига назар ташланса, истеъдоднинг туғилиши ҳар кимда ҳар хил кечганини кўриш мумкин. Алишер Навоий илк ёшлариданоқ Фаридиддин Атторнинг «Мантиқ ут-тайр» асарини ёд олган, ҳали ўсмирлик давридаёқ илк асарлари билан мавлоно Лутфийдек беназир шоирни ҳайратларга солган бўлса, Усмон Носир балоғат ёшидаёқ машҳурлик даражасига эришган эди. Таниқли болалар шоири Самуил Маршак 4-5 ёшлариданоқ шеър машқ қилиб 11-12 ёшларида илк поэмаларини яратган бўлса, Қуддус Муҳаммадий «Ўқувчига эсдалик» номли биринчи шеърий китобини эълон қилганида сал кам 40 ёшда бўлган.

Кичкинтойларнинг севимли шоири Турсунбой Адашбоев сўзни сўзга жуфтлаб, ўз ҳайратию бор ғайратини қоғозга тушира бошлаганида 12-13 ёшларда бўлганини соғинч билан хотирлайди. «Менинг адабиётга кириб келишим, – деб ёзади шоир, – аввало, муаллимларимнинг, қолаверса, Абдуллажон Шаитовдай фидоий, адабиётга жуда меҳр қўйган одамларнинг таъсири туфайли бўлган, десам адашмайман.

Олтинчи синфда ўқиб юрган кезларим «Қизил Ўзбекистон» (ҳозирги «Ўзбекистон овози») газетасида машҳур олим Ҳоди Зарифнинг бир хати чиқди. Хатда газетхонларга халқ ичидаги достонларни ёзиб олишга ёрдам сўраб мурожаат этилганди. Мактабимиз директори газетани олиб келиб, қишлоқдаги тўйларда достон айтиб юрадиган Олим қарға деган кишини топиб, достонини ёзиб жўнатгин, дедилар менга. Мен бу ҳақда Ҳоди Зарифга хат ёздим. Ҳоди акадан: Ука, достоннинг ҳеч қаерига қўшмасдан, оғзидан қандай чиқса шундайлигича ёзиб жўнатишингизни илтимос қиламан, деган жавоб келди.

Бу «Ёзи билан Зебо» достони эди. Хуллас, мен Олим қарғани изладим, у киши қўшни қишлоқда пахса ураётган экан. Олим акани иш устида топдим, танишдим, мақсадимни айтдим. «Бўлди, менга бир ҳафта қоғоз қоралашасан, сенга достон айтиб ўтирсам, тирикчилигим қолиб кетади. Кечқурунлари ёзамиз», деди. Келишдик. Бир ҳафта деганда достонни қоралаб олдим ва Ҳоди Зариф домлага жўнатдим..Мана шу ўқувчилик йилларидаги қизиқишларим мени катта адабиётга етаклаган бўлса, ажабмас».

Кўринадики, кўпчилик ижодкорларда бўлгани каби Турсунбой Адашбоев истеъдодининг куртак отишида эртагу достонлар, ривояту чўпчаклар мисолидаги фольклор асарларининг роли катта бўлган. Дарҳақиқат, оғзаки сўз санъати қатига яширин бетакрор сеҳр-жозибага ошуфталик шоирнинг бутун ижодини ичдан нурлантириб турадиган омиллардандир.

Илк асарлари билан Миртемир ва Қудрат Ҳикмат каби устозлар эътиборини тортган, айни пайтда улардан олган сабоқларига юксак эътиқод билан амал қилиб келаётган Турсунбой Адашбоев бугунги кунда ўзбек болалар шеъриятининг етакчи намояндаси ҳисобланади.

1939 йилда қардош Қирғизистоннинг Ўш вилоятига қарашли Олабуқа туманидаги Сафед Булон қишлоғида таваллуд топган, Ўзбекистонда хизмат кўрсатган ўқитувчи, Қирғизистонда хизмат кўрсатган маданият арбоби, шоир, таржимон ва ношир Т.Адашбоев катта ҳаёт ва сермашаққат ижод йўлини босиб ўтди.

«Камолнинг олмаси» номли илк шеърий тўплами эълон қилинганида у ҳали Тошкент давлат университетининг (ҳозирда Ўзбекистон Миллий университети) талабаси эди.

Тинимсиз ижодий изланишни ўзининг аъмоли деб билган шоир Москвадаги Олий Адабиёт институтида таҳсил кўриб, жаҳон болалар адабиётининг нодир намуналари билан яқиндан танишиш имконига эга бўлди. Собиқ иттифоқ ҳудудидаги тенгқур болалар шоирлари ва таржимонлар билан ижодий баҳс-мунозараларда қатнашиб, тобланди.

Т.Адашбоев ижодининг етакчи хусусияти ҳақида гап кетганда, энг аввало, эришган ютуқлари билан хотиржамликка берилмаслиги, беҳаловат изланувчанлигини алоҳида тилга олиш жоиз. Негаки, айрим ижодкорлар маълум даражага эришгач, маҳоратини ошириш устида бош қотирмайди, натижада ўз-ўзини такрорлашдан нарига ўтолмай қолади. Т.Адашбоев бу йўлнинг ижодкор учун ғоятда хатарли эканини чуқур ҳис этади.

«Уолтер Деламер деган англиялик жуда машҳур болалар шоири бор, – деб ёзади у. – Яшаб ўтганига 200 йил бўлди. У умрида битта китоб ёзган. Бу китоб инглиз тилида гапирадиган ҳамма мамлакатларда ҳар йили нашр этилади. Шу китобни ўқисангиз, э, Корней Чуковский, Самуил Маршак болаларга шеър ёзишни шундан ўрганган экан, дейсиз. Очиғини тан олиб айтсак, биз нафақат жаҳон болалар адабиётини, масалан, Деламер ижодини, ҳатто қардош халқлар адабиётини ҳам ўқимаймиз».

Ижодий хотиржамликка берилиш, ўз қобиғидан ташқари чиқа олмасликни бадиий маҳорат кушандаси деб билган шоир бадиий ижодда ҳам ўз эътиқодига қатъий амал қилади. Агар унинг «Камолнинг олмаси», «Биз саёҳатчилар», «Олатоғлик бўламан», «Сурнай», «Арслонбоб шаршараси» тўпламларига кирган беғубор болалик, Ватан, она табиат ҳақидаги талай шеърларида анъанавий тасвир услубининг устуворлик қилиши кўзга ташланса, нисбатан сўнгги йилларда эълон қилинган «Уч бақалоқ ва сирли қовоқ», «Орзуларим – қўш қанотим», «Олтин ёлли тулпор», «Латифбойнинг лофлари» каби китобларидаги аксарият асарларида ҳайрат аралаш енгил юмор ва ўйин воситасида ўзига хос эзгуликка йўғрилган ҳаёт фалсафасининг болаларбоп тилда, аммо катталарни ҳам ўйлашга ундайдиган тарзда ифодаланишини ўз устида ишлаш, тинимсиз изланишлар маҳсули, деб баҳолаш мумкин.

Т.Адашбоев ижодида Ватан ва табиат муштарак тушунчалар сифатида талқин қилинади. Асарларининг лирик қаҳрамони Ватанни табиатдан, табиатни Ватандан айри тушунмайди. У Ватан ҳақида сўз очадими, табиат ҳақида фикрлайдими – қуруқ таърифу тавсифдан қочади. Аксинча, бирор манзара-ҳолат туфайли ўзида туғилган ҳайрат туйғуси билан ўртоқлашади.

Тўрғай ётар тухум босиб,
Шувоқ билан сирлашиб.
Қора қўнғиз соққа ясаб,
Дўнгга тортар тирмашиб.
Юмронқозиқ серҳадик
Иш битирар югуриб.
Суғур арча остида
Турар тасбеҳ ўгириб.
Чигирткалар қамишдан
Най ясайди – кертади.
Кўкандаги бияга
Сўна дутор чертади...
«Толди булоқ»

Тухум босиб ётган тўрғайнинг шувоқ билан сирлашишию қора қўнғизнинг соққа ясаши, юмронқозиқнинг ҳадиксираб, аланглаб юришию суғурнинг арча остида тасбеҳ ўгириб ўтириши, чигиртканинг қамишдан най ясашию сўнанинг бияга дутор чертиши – дала-даштдаги табиат манзарасининг ундаги жонзотлар мисолида бадиий образли сувратлантирилиши кичик китобхон қалбида ёрқин ҳислар туғдиради, тасаввурини, онгу шуурини она табиат кўринишларига боғлайди. Катта ёшли китобхон эса ўша манзара-ҳолатларни неча марталаб кўрган, кузатган, гувоҳи бўлган эса-да ўз эътиборсизлигидан ҳайратга тушади. Лирик қаҳрамоннинг синчков нигоҳи, табиатга илиқ муносабати унга ҳам кўчади.

Шуниси муҳимки, ўша табиат, ўша юрт – унинг Ватани. Ўқувчида мана шундай кайфият туғдириш ундаги Ватанга муҳаббат ва садоқат туйғуларига жон бағишлайди.

«Уйимиз совуқ эди, – деб ёзади шоира Кавсар Турдиева. – Ҳали «дом» иситила бошламаганди. Кичик ўғлим эса дераза ойнасига бўёқлари билан қип-қизил қуёшнинг расмини чизибди. Нимагадир Турсунбой Адашбоевнинг «Жўнатаман қуёшни» шеъри эсимга тушди. «Жўнатаман қуёшни, мен келгуси хатимда», деб якунланган шеърида Турсунбой аканинг ижодига хос бўлган психологизмлар ва миллий руҳ бўртиб кўринади.

Болалар ёзувчисининг маҳорати – бу фақатгина дунёни болалар кўзи билан кўриш ва идрок этишгина эмас, балки бу идрокни кенг ўқувчилар оммасига ана шу тарзда намоён қилишдир».

Назаримда, Т.Адашбоевнинг бадиий маҳорати ҳам айнан дунёни болалар кўзи билан кўриши, идрок этиши ва уни ўқувчига шу тарзда етказиши билан белгиланади. Боғбонларнинг дов-дарахтларнинг соч-соқолини қийиши, оқланган дарахтларнинг оппоқ пайпоқ кийиши («Ҳашарда»), баҳорнинг қишни бурнидан тарновга осиб қўйиши («Сумалак»), чақмоқнинг кўкда ёнғоқ чақиши («Баҳор келгач»), Асқар тоғдан тушаётган сувнинг қояларда янчилиши, қарағайнинг кўкка санчилиши, қорли чўққининг қирғиз тумоғига ўхшатилиши («Саричелак»), айиқнинг пиймасини ивитишию қуённинг оқ тивитдан ўзига пўстин тикиши, яшил тароқ арчаларнинг шамолнинг сочларини тарашию оқ яктакли қайинларнинг зарбалдоқ тақиши («Қиш») аслида болаларча тасаввур ва идрок маҳсулидир.

Т.Адашбоев шеърларининг қаҳрамонлари «сапчиб оққан сув билан ким ўзарга югурган», холасига ёрдам учун «нонини ботириб, қотириб қаймоқ еган», «тоғдан кўтарилган қуёшни онаси ёпган патирга» ўхшатган, бувисининг ажинларига қараб «дазмол босиб олсангиз текис бўлиб кетарди», деб маслаҳат берадиган, кун бўйи боғдаги сирпанчиқда «вагон» бўлиб учишгач, «оқшом уйга шимининг орти сузилиб» қайтадиган қувноқ, топқир, хаёлкаш, меҳнаткаш, завқию иштаҳаси тобида бўлган болалар» (Муҳтарама Улуғ)дир. Уларнинг шўхлиги ва ўйинқароқлиги атрофимиздаги олам жумбоқларини билишга бўлган қизиқишию бетизгин саволларига уйғун:

Қумурсқанинг товони йўқ,
Ниначининг қулоғи.
Соқол билан туғилар
Эчкиларнинг улоғи.

Беумуртқа майқўнғиз,
Илон қўлсиз, оёқсиз.
Нима кечар дарахтлар –
Бўлса рангсиз, бўёқсиз.

Асалари не учун
Чақиб, ўзи ўлади?
Қизиқ, нега чувалчанг
Икки бошли бўлади?

Т.Адашбоевнинг болалар шоири сифатидаги ижодий такомилида фольклор асарларининг ифода услубию Қудрат Ҳикмат, Султон Жўра, Зафар Диёр сингари устозлар ибрати, жаҳон болалар адабиётининг ижодий анъаналари битмас-туганмас илҳом манбаи, тажриба мактаби вазифасини ўтайди. Шунинг учун ҳам устозларини «мени тарбиялаб вояга етказган боғбонлар», дея эъзозлаб тилга олади, жаҳон болалар шеърияти намояндалари ижодини эса «мен сув ичган чашмалар» дея ҳурмат билан таъкидлайди.

Жаҳон болалар шеъриятининг талай намуналари Т.Адашбоев таржимасида кенг китобхонлар оммасининг адабий мулкига айланган. Уларнинг ичида К.Чуковскийнинг «Ювин, дўмбоғим», «Майдадир», С.Маршакнинг «Аҳмоқ сичқонча ҳақида эртак», «Тентак овчи», «Доно сичқон ҳақида эртак», С.Аксёновнинг «Сеҳрли қизил гул», В.Берестевнинг «Кўлмакдаги суратлар», «Ўқишни билсанг ўзинг», Б.Заходернинг «Самовар», «Бўри мақтаса...», Н.Думбадзенинг «Кетино», «Игна», Овсей Дризнинг «Кутилмаган ҳодиса», В.Даньконинг «Қорбобо бўлсам агар», Ян Бжехванинг «Тухум ва товуқ», «Туз ҳақида эртак», Уолтер Деламернинг «Пат сақланар ёстиқда», «Бекинмачоқ» каби асарлари бор. Улардан «Кутилмаган ҳодиса» номли мана бу шеърга эътибор беринг:

– Боисин айт, ҳой, Бурга,
Бу қадар нега шодсан?
– Кириб айиқ жунига
Газета ўқиётсам,
Менга милтиқ ўқталган
Овчига кўзим тушди.
Бундай даҳшатли ҳолни
Кўрмаган етти пуштим.
Нишонга олиб мани,
Тепкини босди: вар-ранг!
Хайрият, ўқ тўсатдан
Айиққа тегди, қаранг...

Таржимоннинг маҳорати шундаки, агар унинг номи ёзилмаса, кичик китобхон дабдурустдан асарнинг таржима эканлигига ишонмайди. Овчининг ўзига милтиқ ўқталишидек даҳшатли ҳолга етти пуштининг дуч келмаганлиги юзасидан Бурганинг иқрор-эътирофи шеърга миллий руҳ бағишлайди. Натижада аслият билан таржима ўртасидаги чегара барҳам топади.

Таржиманинг чинакам санъат асари сифатида аслият даражасига кўтарилиши сермашаққат иш бўлиб, астойдил ва узоқ изланишни тақозо этади. Таржимонлик ўз ишига нописандлик ва юзакиликни эп кўрмайди.

«Турсунбой ака Алини Валига, омонни ёмонга қофия қилишдан ўзини тияди ва ниҳоятда янги қофиялар топади, – деб ёзади Равшан Файз. – Қуйидаги қофиядош сўзларга бир эътибор бериб кўринг-а: қишлоққа-пишмоқда, тоза ман-ёзаман, балиқлар-аниқлар, ўз дарди-ўзгарди, олдимдан-қолдим ман, барабан-қараманг... Кўриниб турибдики, Турсунбой Адашбоев худди моҳир ҳўққабоздай ҳеч қийналмай сўзларни ўйнайди».

Юсуф хос Ҳожибнинг «Қутадғу билиг» достонида кичкинтой қаҳрамонларнинг биттасидан ҳали ҳаётий тажрибага эга бўлмай туриб, эзгу ишларни амалга оширишда ютуқларга эришишининг боиси сўралганида у отасидан дуо олганини айтиши келтирилади. Масалага шу жиҳатдан ёндашилса, Т.Адашбоевни икки элнинг дуосини олиб келаётган ижодкорлардан, дейиш мумкин. Буни шоирнинг қуйидаги эътирофи ҳам тасдиқлайди:
Ўзбек-қирғиз қони сингган,
Сизга айтсам тўғриман.
Шу боисдан икки элнинг
Эрка шоир ўғлиман.

У ўзбек ва қирғиз халқлари ўртасидаги дўстлик ипларини мустаҳкамлаш соҳасидаги хизматлари учун «Дўстлик» (2001) ордени билан тақдирланган. У Қирғизистонда хизмат кўрсатган маданият арбоби ва «Манас» ордени совриндори ҳамдир.

2003 йилда шоирнинг «Орзуларим - қўш қанотим» номли тўплами чоп этилди.

Хато тўғрисида маълум қилиш Транслит