Левиев Манас Бетьянович


2924

Туғилган сана: 1912 Июл 25
Вафот этган сана: 1990 Апрел 30
Тўғилган жойи: Наманган
Йўналишлар: Бастакорлар

Ўзбекистон халқ артисти Манас Бетьянович Левиев (1912-1990) айниқса вальсга муҳаббати ўзгача эди. У бу жонли куй орқали ҳаётга бўлган ишонч, унинг уйғунлиги ва жозибадорлигини оширади деб билган. Дарҳақиқат, Левиевнинг ижодий меросида 11 та мусиқий-саҳна асари, 12 та спектаклга мусиқа, 7 та кинофильм, бир қанча кантатни ўз ичига олган. Қўшиқ фақат бой миллий колоритлиги билан фарқланмайди, унинг оҳанги, аниқса майинлиги, ритмга тушиши билан жозибадор саналади.

«Левиев – ўзининг барча истеъдодини мусиқа санъатига бағишлаган ва ижодий фаолиятини кўп миллатли жамоага хизмат қилишда давом этган бастакорнинг бахтли тақдири ана шундай бошланади – деб қайд этилади ўзбек мусиқашуноси А.Жабборов Левиев Манаснинг ҳаёти ва ижоди ҳақидаги китобда. У миллий мусиқа маданиятининг ривожига катта ҳисса қўшган, асарларида халқнинг самимий муҳуббатини тараннум этган. Афсуски, бугунги кунга келиб бастакорнинг 1986 йилда ёзилган биргина очерк таниқли Ўзбекистон маданият арбоби ҳақида сақланган.

Бугунги кунда унинг куйлари ва қўшиқлари қулоғимиз остида жаранглайди, - бастакорнинг биргина мусиқасини олайлик “Маҳаллада дув-дув гап” (режиссёр Ш.Аббосов) ёки “Мафтунингман” (режиссёр Ю.Агзамов) лекин бу истеъдодли муаллиф ҳақидаги маълумотни топиш очиқдан-очиқ бироз мушкул. Унинг таржимаи ҳоли жуда ажойиб, кўпқиррали ижодига қараганда.

Тикувчи Беньямин ва уй бекаси Блория Левиевлар оиласи Намангандаги оилалардан ажралиб турарди. Уларнинг нақд 11 нафар фарзандларини мусиқа ва қўшиққа бўлган иштиёқи кучли бўлган. Лекин уларнинг оиласида иқтидорли мусиқачи йўқ эди, бироқ кечқурунлари оила арофида йиғилиб қўшиқ куйлаш, дутор, най, доира чалиш анъанага айланган эди. Бундай мўъжазгина даврага фақатгина дўстлари эмас, балки қўшнилар ва танишлар ҳам бу куй сеҳридан баҳраманд бўлишарди. Айниқса томошабинлар кенжа ўғил Манаснинг чиқишини қизиқиш билан кутишарди — у узбек ва тожик куй ва рақсларини маҳалладаги тўйлардан кўриб ижро этиб берарди. У машҳур ҳофизларнинг чиқишларини шаҳар чойхоналари ва бозор майдонларида эшитарди.

1922 йил Левиевлар оиласи Самарқандга кўчиб келади, у ерда Манас иккита мактабда – Турон ўзбек ва №26 тожик-яҳудий мактабида таҳсил олади. Самарқанд ёғоч меъморчилиги, ҳунармандчилик, савдо расталари, хусусан мусиқа ва театр маданияти “Мен учун руҳий маданиятимни шакллантирган ҳаётий манба” дея хотирлайди бастакор. Самарқандда 12 та флейтачилардан ташкил топган “Найчилар” мактаб ансамблини очишни ёш Манасга топширишади. Бу ансамбль шаҳарда машҳур бўлиб кетади.

Ёш Манасдаги қобилиятни, 1926 йил Самарқанд гастрол хизмат сафарига келган таниқли Бухоро қўшиқчиси Леви Баханов фарқлайди. Ана шу булбуловоз Бухоронинг сўнгги амири Саид Олимхоннинг ҳофизи Манасни дутор, найдаги ижросини кўриб, мусиқа билан жиддий шуғулланиш кераклиги ва бунда керак бўлса ўз ёрдамини беришини айтади. Лекин Манаснинг отаси қаттиқ оғирлашиб қолгач, қанчадир вақтга у ўқишини давом эттира олмайди. Орадан 4 йил ўтгач, Левиев 1930 йилда Самарқанд илмий-тадқиқот институтининг мусиқа ва хореография йўналишига кириб ўқийди. У ерда у бўлажак бастакорлар М.Ашрафий, М.Бурҳонов, М. Калантаров, Т.Содиқовлар билан ўқишга муяссар бўлади. Бу даргоҳда Манас мусиқа санъатини ўрганади.

Мусиқанинг нозик сирларини ўрганиш учун 1933 йил Мусоргский номли Ленинград мусиқа техникумида Манас ўқишга боради. Нева шаҳрига келгандан кейин илк симфоник концертга тушганида Бетховен ва Чайковский асарларидан илҳомланиб Левиев: “Мен кўз ёшларимни тутиб туролмадим” деб эслайди бастакор концерт ҳақидаги хотираларида. — мен гўёки қанот чиқариб кўкка парвоз қилгандек бўлдим».

Левиев Манас (Менаше) Бетьянович (1912.25.7, Наманган— 1990.30.4, Тошкент) — композитор, Ўзбекистонда хизмат кўрсатган санъат арбоби (1962), Ўзбекистон халқ артисти (1972).

Самарқанд мусиқа ва хореография институтида таълим олган (1930—32), Ленинград консерваториясини тугатган (1944). 2-жаҳон уруши қатнашчиси (1941—42).

Левиев Манас ижодида ўзбек ва тожик халқлари оҳанглари композиторликка хос кўп овозлик воситалар билан уйғунлашган.

Куйлари нафис ва жозибадор, гармонияси оддий ва ширадор бўлиб, деярли барча асарлари ҳаёт-бахш, кўтаринкилик руҳи билан суғорилган. Кўп қиррали ижодида вокал мусиқаси асосий ўрин тутади: «Дилистоним, сен менинг», «Гўзал тонг», «Садои булбул» каби романслари, «Ўзбек қизи овози», «Ўрик гуллаган-да» сингари қўшиқлари ва б. Левиев Манас ўзбек мусиқали драмаси ва айниқса, мусиқали комедия жанрининг ривожига катта ҳисса қўшган. «Олтин кўл» (Уйғун, 1949, охирги таҳрири 1958), «Тошболта ошиқ» (Ҳ. Ғулом, 1961), «Тошкентнинг нозанин маликаси» (Ҳ. Муҳаммад, 1978), «Қизил дуррали нозик ниҳолим» (Ч. Айтматов, Ҳ. Ғулом, 1978) асарлари мазкур жанрнинг баркамол намуналарига айланди.

Левиевнинг «Суҳайл ва Меҳри» (М. Бурҳонов, Ик. Акбаров билан ҳамкорликда, 1958), «Маҳаллада дув-дув гaп» (1961), «Ўтган кунлар» (1969) каби кинофильмларга ёзган мусиқаси ёрқин ва оммабоп оҳанг ҳамда усуллари билан ажралиб туради. Ҳамза номидаги Ўзбекистон Давлат мукофоти лауреати (1979).

Хато тўғрисида маълум қилиш Транслит